Czy umiemy mówić o mężczyznach?

Refleksje po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej "Męskość jako kategoria kulturowa" (Lublin, 20 - 21 kwietnia 2006 r.)

Mateusz Skucha

W dniach 20 - 21 kwietnia tego roku w Lublinie odbyła się wielka, ogólnopolska konferencja naukowa zatytułowana Męskość jako kategoria kulturowa, zorganizowana przez Instytut Kulturoznawstwa UMCS oraz Polskie Towarzystwo Kulturoznawcze Oddział w Lublinie. Nadesłano około stu propozycji referatów, z czego przyjęto ponad sześćdziesiąt. Było to pierwsze tego typu przedsięwzięcie w Polsce. Oczywiście, wcześniej miały (i - na szczęście - mają) miejsce liczne konferencje feministyczne, genderowe oraz queerowe, jednak konferencja lubelska była pierwszą w całości poświęconą mężczyznom i męskości.

Rys historyczny

Początki namysłu nad męskością jako kategorią kulturową przypadają na połowę lat 70. w Stanach Zjednoczonych. Wtedy to, pod wpływem prężnie rozwijających się ruchów feministycznych, powstały pierwsze organizacje, których celem było przemyślenie na nowo kategorii męskości, a także sytuacji mężczyzn we współczesnym świecie. Z czasem z organizacji tych wyłoniły się men's studies oraz masculinities studies. Trzeba więc pamiętać, że to ruch feministyczny dał początek ruchom maskulinistycznym. Mówiąc inaczej: studia nad męskością powstały wobec studiów feministycznych. Należy także dodać, że to women's studies dostarczyły men's studies odpowiednich narzędzi badawczych (m.in. języka, terminologii i dyskursu), które stosuje się w refleksji nad męskością jako kategorią kulturową. Ogromną rolę odegrały też gender studies, w ramach których podejmuje się badania zarówno nad kobiecością, jak i męskością, a także różnicą płciową samą w sobie. Masculinities studies są obecnie integralną częścią licznych kursów akademickich na zachodzie Europy i w Stanach Zjednoczonych, a liczba publikacji na ten temat sięga setek książek i podręczników oraz tysięcy artykułów.

Współcześnie można wyodrębnić dwa główne paradygmaty męskości: tradycyjny oraz nowy. Tradycyjny to taki, w ramach którego podejmuje się próbę budowania męskiej tożsamości w ostrej opozycji do kobiecości. Tożsamości opartej na władzy, dominacji i sile, którą cechuje niechęć do kobiet i homoseksualistów. Przykładem na współczesne ujęcie tradycyjnego paradygmatu męskości jest popularna książka Roberta Bly'a Żelazny Jan. Natomiast nowy paradygmat mówi o męskości opartej na poszanowaniu dla różnorodności - jako że nie istnieje jeden obowiązujący model męskości (stąd zawsze liczba mnoga rzeczowników "men" i "masculinities"), na przepracowaniu dokonań feminizmu i zaakceptowaniu równości płci. W ramach refleksji nad tak rozumianą męską tożsamością podejmuje się m.in. takie tematy, jak: nowy model ojcostwa (opartego na partnerstwie i współuczestnictwie), dekonstrukcja patriarchatu (jako opresywnego zarówno w stosunku do kobiet, jak i do mężczyzn), męskie ciało i cielesność, "kryzys(y) męskości" (jakkolwiek rozumiany), mężczyźni zaangażowani w ruch feministyczny i inne. Przy okazji tego nowego paradygmatu cytuje się na przykład liczne prace Roberta Connella czy Micheala Kimmela.

W Polsce, do której studia feministyczne oraz genderowe dotarły w latach 90., studia nad męskościami są zupełnie nieobecne. Publikacje na ten temat należą do rzadkości (można tu wymienić przede wszystkim trzy książki: tłumaczenie pracy Elizabeth Badinter XY tożsamość mężczyzny, a dalej: Obraz mężczyzny w polskich mediach Krzysztofa Arcimowicza i Kryzys męskości w kulturze współczesnej Zbyszko Melosika). Również akcje społeczno-kulturowe dotyczące mężczyzn nie są podejmowane. Wyjątkiem, potwierdzającym jedynie regułę, może tutaj być wystawa Boys zorganizowana przez Magdalenę Ujmę oraz Joannę Zielińską w krakowskim Bunkrze Sztuki w połowie 2005 roku - wystawa absolutnie nieprzemyślana i nieudana. Konferencja w Lublinie mogła więc stać się tym punktem, od którego rozpocząłby się świadomy namysł nad "męskością jako kategorią kulturową".

Konferencja

Niewątpliwym atutem lubelskiej konferencji był jej interdyscyplinarny charakter. Wzięli w niej udział kulturoznawcy, psycholodzy, socjolodzy, filozofowie, literaturoznawcy (różnych filologii), językoznawcy, filmoznawcy, historycy, historycy sztuki, etnolodzy i antropolodzy. Zakres tematyczny referatów był olbrzymi: od współczesnych gimnazjalistów po Lacana i Zizka, od XVII-wiecznego sarmaty po poezję purytańską, od internetowych portali randkowych po biedaszyby, od Chrystusa po Conana Barbarzyńcę itd. itp. Poniżej zamieszczam spis referatów, uszeregowanych w trzech - szeroko rozumianych - grupach tematycznych:

1. Antropologia, kulturoznawstwo, psychologia i socjologia:

    Andrzej Radomski, Męskość w "Rzeczywistości Integralnej" Zachodu

    Aleksandra Winiarska, Mężczyzna. Znaczy: kto?

    Małgorzata Dziekanowska, Męska płeć kulturowa w perspektywie socjologicznej

    Ewa Głażewska, Przestrzeń mężczyzn

    Adam Pomieciński, Mężczyzna w popkulturze: od supremacji do kryzysu męskości

    Hanna Jaxa-Rożen, Poza męskością i kobiecością. Podmiotowość i płeć cyborga Donny Haraway

    Ewa Hyży, Chrześcijański ruch Promise Keepers a kryzys męskości

    Wojciech Wojciechowski, Kiedy zabraknie mi odwagi prosić kobietę o pieniądze... - biedni mężczyźni w dziejach kultury europejskiej

    Iwona Morawska, Małgorzata Latoch-Zielińska, Portretowanie męskości w kształceniu kulturowo-literackim współczesnych gimnazjalistów

    Ernest Miedzielski, 15 lat minęło, czyli nowy bałkański macho

    Mateusz Dąsal, Rytuały mężczyzn, współczesne inicjacje w męskości

    Natalia Szydłowska, Mężczyzna-gospodarz w kulturze ludowej: (nie)zmienność tradycyjnego modelu

    Iwona Rzepnikowska, Desakralizacja mitu bohatera w anegdotach o Czapajewie

    Piotr Perkowski, Konstrukty męskości w PRL. Rekonesans

    Weronika Plińska, Górnicza tragedia. Praktyki komunikacyjne męskiej wspólnoty pracy na biedaszybach

    Agnieszka Golczyńska-Grondas, Kryzys męskości a świat współczesnego ubóstwa

    Sylwia Cieniuch, Kryzys męskości jako zmiana tradycyjnego paradygmatu

    Krzysztof Arcimowicz, Trzecia płeć w perspektywie kulturowej

    Katarzyna Wojnicka, Metroseksualizm - androginia, narcyzm czy konsumpcjonizm?

    Edyta Rudolf, Conan-barbarzyńca we współczesnym świecie

    Jan Adamowski, Symboliczne i konwencjonalne przedstawienia męskości w kulturze tradycyjnej

    Paweł Sołodki, Skóry i wąsy. Leatherman jako wyrazisty kostium męskości

    Tomasz Nakoneczny, Koniec mężczyzny. Czy naturę da się oszukać?

    Agnieszka Nowakowska, Osobowościowe uwarunkowania konfliktu męskiej roli płciowej

    Iwona Chmura-Rutkowska, Joanna Ostrouch, Od optymizmu do cynizmu. Studium męskiej przyjaźni

    Agnieszka Doda, Męskość obsesyjna (u Zizka i Lacana)

    Marek Lubański, Homofonia i mizoginizm. Czy dwie strony tego samego modelu męskiej tożsamości?

    Barbara Wybacz, Czy męska dominacja opada? Kilka uwag o kondycji człowieka między fallusem a penisem

2. Literaturoznawstwo i językoznawstwo:

    Anna Nowicka-Struska, Męskie wzorce osobowe w tekstach XVII-wiecznych

    Karolina Kuszyk, Od dziewicy do "dutknięcia". Męskość w tekstach Witolda Gombrowicza

    Mateusz Skucha, Współczesny mężczyzna - bohater prozy Wojciecha Kuczoka

    Paulina Szkudlarek, Mówią o sobie w rodzaju żeńskim. O Lubiewie Michała Witkowskiego

    Katarzyna Więckowska, Płeć performatywna - pułapka męskości w prozie Irvine'a Welsha

    Katarzyna Małecka, Poezja purytańska jako zwierciadło żądz homoerotycznych oraz żeńskiego pierwiastka u mężczyzn

    Zuzanna Szatanik, Feministyczna dekonstrukcja męskości fallicznej w Wierszu dla Zygmunta Lorny Crozier

    Alicja Koziej, Nieudacznik czy superman? Podwójny agent w twórczości Patricka Modiano

    Agata Zawiszewska, Męskość w myśli emancypacyjnej Ireny Krzywickiej

    Sławomir Konkol, Tożsamość męska w wybranych powieściach Grahama Swifta

    Anna Pochmara, Kryzys męskości w powieści Zwał Sławomira Shutego w kontekście amerykanizacji i amerykańskich teorii Męskości

    Aleksandra Jałoszyńska, Alternatywne modele - literackie - męskości. Urok gejowszczyzny

    Katarzyna Poloczek, Męskość w wierszach współczesnych poetek irlandzkich

    Zvonka Dimoski, Mężczyźni i ciało kobiece na przykładzie kultowej macedońskiej powieści erotycznej Sok z prostaty Johana Pavlovskiego

    Anna Dójczyńska, Wejście w opozycję. Męskość jako przymusowy problem metateoretyczny literaturoznawstwa

    Ksymena Filipowicz-Tokarska, Funkcjonowanie kategorii męskości w polskim felietonie feministycznym

    Przemysław Łozowski, Od dziecka i osoby do człowieka i zwierzęcia, czyli "być mężczyzną" w słownikach

    Iwona Kaproń-Charzyńska, Małgorzata Berend, Wzorzec męskości w neologizmach współczesnej polszczyzny

    Joanna Dobosiewicz, Pantoflarz czy macho? - językowy obraz mężczyzny w reklamie

    Olga Soczyńska-Kalarus, Oblicza stereotypu męskości w macedońskiej i polskiej prasie

    Magdalena Dąbrowska, Świat bez mężczyzn? Obraz mężczyzny w polskim dyskursie politycznym

    Katarzyna Hagmajer, Lepiej nie pytaj. Postrzeganie przez mężczyzn własnej cielesności - rozważania na podstawie rubryk korespondencyjnych wybranych pism

    Barbara Smoczyńska, Obraz polskich mężczyzn w średnim wieku na podstawie autoprezentacji w randkowych portalach internetowych

    Jan Mazur, Małgorzata Pietrzak, Aleksandra Kowalczuk, Mężczyzna prawdziwy a mężczyzna typowy. Językowy obraz współczesnego mężczyzny w świadomości Polaków

3. Film, teatr, sztuki plastyczne:

    Małgorzata Radkiewicz, Mężczyźni w Amoku, czyli o "kryzysie męskości" w polskim kinie lat 90.

    Katarzyna Szmigiero, Męskość a szaleństwo - przedstawienie mężczyzn chorych psychicznie w filmie i literaturze

    Katarzyna Citko, Artysta, policjant, kochanek, ojciec - obrazy męskości w filmach Pedro Almodovara

    Radosław Dolecki, Android jako wojownik, ojciec i kochanek - kulturowe wyznaczniki męskości w wybranych amerykańskich filmach science-fiction

    Paulina Kwiatkowska, Belmondo u Godarda - męskość anarchiczna na ekranie

    Arkadiusz Lewicki, Sposoby ukazywania męskiego ciała w filmach fabularnych ostatniej dekady

    Ewa Rybałt, O ludzkiej naturze Chrystusa w ikonografii renesansowej. Między humanizmem a męskością

    Agnieszka Kuczyńska, "Między czarodziejską fantazją a mądrością". Stereotypy męskości i kobiecości na lwowskiej kurtynie Henryka Siemiradzkiego

    Krzysztof Cichoń, Ikonografia męskości w sztuce XX wieku

    Iwona Pasińska, Płeć w teatrze tańca i baletu. Obrazy męskości i męskie ciało we współczesnym teatrze tańca

    Marta Raczek, Macho czy metro? - o wizerunkach mężczyzn w najnowszej sztuce polskiej

Ten olbrzymi zakres tematyczny i wynikająca stąd różnorodność problemowa mogła dać coś niebywałego, wypracować na gruncie polskim nie tylko nowy sposób mówienia (i myślenia) o sytuacji mężczyzn we współczesnym świecie i w ogóle w kulturze, lecz także stworzyć zupełnie nową, nieobecną w Polsce dziedzinę wiedzy - interdyscyplinarne studia nad męskościami. Czy jednak tak się stało?

Między opisywaniem a dekonstruowaniem

Niestety, nie da się lubelskiej konferencji ocenić jednoznacznie pozytywnie. Choć z drugiej strony nie da się jej również ocenić zdecydowanie negatywnie. Oczywiście, wynika to z dużej liczby referatów - niektóre z nich były znakomite, inne zaś bardzo słabe.

Już samo kluczowe pojęcie - "kryzys męskości" - budziło liczne kontrowersje. Dla części uczestników kryzys męskości jest po prostu faktem, który trzeba przyjąć i który stanowi fundament i punkt wyjścia do namysłu nad współczesnym mężczyzną. Dla pozostałych "kryzys męskości" jest w gruncie rzeczy kryzysem jedynie pewnych tradycyjnych wizerunków mężczyzn, pewnego stereotypowego paradygmatu męskości, opartego m.in. na sile, władzy i dominacji. Jeśli bowiem wnikliwie przyjrzeć się mężczyznom na przestrzeni wieków, okazuje się, że męskość jest nieustannie w kryzysie. Kilka przykładów: "kryzys" związany ze zmianą stanu rycerstwa w stan szlachecki pod koniec średniowiecza, mężczyzna "miękki" w kulturze rokoka, mężczyzna słaby, kaleki po Pierwszej Wojnie Światowej, mężczyzna-bankrut, mężczyzna biedny podczas kryzysu ekonomicznego w latach 30., Druga Wojna Światowa, kontrkultura lat 70. - te przykłady można mnożyć. Dlatego - wbrew tytułowi książki Melosika Kryzys męskości w kulturze współczesnej - nie należy mówić o "kryzysie męskości", lecz o pewnego rodzaju permanentnej zmianie, gdyż męskość (jak również kobiecość) i związane z tym definicje i wzorce płciowe są czymś dynamicznym, podlegającym nieustannym zmianom i metamorfozom.

Tym jednak, co ewidentnie cechowało konferencję w Lublinie, był jej - by tak rzec - opisowy charakter. A mówiąc inaczej: referenci w znacznej mierze (bo rzecz jasna nie wszyscy) zebrali niezwykle cenny materiał badawczy, lecz poprzestali jedynie na uszeregowaniu go i opisaniu. A zatem nie postawili jeszcze jednego kroku naprzód, "kroku dekonstrukcyjnego", którego celem byłoby uzyskanie odpowiedzi na pytania typu: dlaczego dzieje się tak a nie inaczej, po co tak się dzieje oraz jakie są tego konsekwencje i (ewentualnie) co można z tym zrobić. Chciałbym w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że stwierdzenie, iż dany referat miał opisowy charakter nie jest czymś deprecjonującym. Takie działania są także potrzebne. Szkoda tylko, że po tym - jakże cennym - zebraniu materiału nie padły wnioski poparte chociażby studiami genderowymi. Posłużę się w tym miejscu przykładem dwóch referatów. Od razu zaznaczam, że oba były bardzo dobre i niezwykle ciekawe, choć miały zupełnie innych charakter. Pierwszy to Conan-barbarzyńca we współczesnym świecie. Mogłoby się wydawać, że temat jest błahy, że nie dotyczy sytuacji polskich mężczyzn, że postać stworzona w latach 30. w Teksasie, a następnie przeniesiona na duży ekran w latach 80. w Hollywood nie ma nic wspólnego ze współczesną refleksją na temat mężczyzn i męskości. Okazało się jednak, że Conan Barbarzyńca jako ikona określonego modelu popkultury może wiele powiedzieć nie tylko o współczesnym mężczyźnie, lecz także o (pewnym wycinku) historii mężczyzn w XX wieku. Stało się tak dlatego, że autorka po pierwsze zebrała olbrzymi "materiał dowodowy" dotyczący historii, wizerunków i funkcjonowania postaci Conana, a po drugie pokazała - mówiąc metaforycznie - jak ta postać "działa" w społeczeństwie w danym czasie, po co i w jakich momentach historycznych jej wizerunek jest przywoływany. Drugi referat, o którym chciałbym wspomnieć, to Wzorzec męskości w neologizmach współczesnej polszczyzny. Pod względem "materiału dowodowego" referat był absolutnie rewelacyjny. Autorki zebrały kilkadziesiąt neologizmów dotyczących mężczyzn i męskości, które przenikają do języka polskiego. Poszeregowały te nowe słowa w grupy - na przykład związane z wykonywaną pracą, z ciałem i cielesnością, z seksualnością i życiem płciowym. Zabrakło mi jednak "kolejnego kroku" - czyli próby odpowiedzi na pytanie, dlaczego w języku polskim pojawiło się obecnie tak wiele słów związanym z życiem mężczyzn, jaki wizerunek współczesnych mężczyzn wyłania się z tych wyrazów, jakie męskie role te nazwy i określania wyznaczają oraz (przede wszystkim) jak opresywne mogą one być dla współczesnych mężczyzn. I trzeba tutaj dodać, że - abstrahując od kilku referatów bardzo słabych - większość tych dobrych wystąpień miało właśnie taki charakter - zbierający, szeregujący i opisujący.

Podsumowując: 1. niewątpliwie należy docenić pomysłodawców i organizatorów lubelskiej konferencji, zasygnalizowane bowiem zostało istnienie ogromnego obszaru wiedzy zupełnie w Polsce nieobecnej, a jednocześnie obszaru, który na zachodzie Europy i w Stanach Zjednoczonych odgrywa ważną rolę nie tylko w namyśle akademickim, lecz również w życiu społecznym; 2. interdyscyplinarny charakter konferencji oraz zgromadzenie w jednym czasie i na jednym obszarze wystąpień z różnych dziedzin humanistyki ewidentnie świadczy o tym, że istnieje olbrzymie zapotrzebowanie z jednej strony na przemyślenie i refleksję nad sytuacją współczesnych mężczyzn, a z drugiej na zinstytucjonalizowane organizacje i studia dotyczące właśnie mężczyzn i męskości; 3. opisowy charakter większości referatów pokazuje, jak wiele mamy jeszcze do nadrobienia w dziedzinie myślenia i mówienia o mężczyznach i męskościach. Jesteśmy póki co na początku wielkiej drogi w tym zakresie. Pierwszy jej etap to zebranie "materiału dowodowego", drugi to dekonstruowanie, podważanie, pokazywanie, jak działa (i jak opresywny może być) ten materiał.

Mam więc nadzieję, że odbędzie się II Ogólnopolska Konferencja Naukowa Męskość jako kategoria kulturowa, na której ten drugi krok zostanie postawiony. Organizatorom zaś gratuluję pomysłu i życzę siły na tę drugą konferencję.