Między kategoriami i dyscyplinami

Agnieszka Gajewska

Akademicka wspaniałomyślność – tak zatytułowany został jeden z paneli dyskusyjnych na Międzynarodowej Konferencji Gender i obywatelstwo w wielokulturowym kontekście, na którym rozmawiano o sposobach przekazywania wiedzy między trzema generacjami europejskich feministek, a także o wpływie feminizmu akademickiego na sferę publiczną. Sama zaś konferencja była właśnie przykładem takiej akademickiej hojności i wspaniałomyślności. Oprócz dość znanej w polskich kręgach nie tylko feministycznych Judith Butler do Łodzi na przełomie sierpnia i września przyjechały także Rosi Braidotti oraz Ruth Lister. Od wczesnego rana, kiedy to zaczynała się sesja plenarna, aż po popołudniowe warsztaty prawie pięćset osób, których głównym obszarem badań są gender studies, przemieszczało się między uniwersyteckimi budynkami, dyskutując o poszczególnych wykładach po angielsku, polsku, francusku, włosku, portugalsku i w wielu innych językach.

Multikulturowość to hasło wywoławcze nie tylko dla socjologów społecznych, politologów czy artystów. Wśród uczestników i uczestniczek konferencji znaleźli się zarówno historycy, filmoznawczynie, ekonomiści, filozofki, jak i – czego dowodem moja tam obecność – literaturoznawcy. Łódź w czasie trwania tej konferencji oblepiona była plakatami ‘polskich obywateli’, stąd być może tak łatwo i płynnie (mimo różnego zaplecza metodologicznego i braku wystarczającej wiedzy z wielu dyscyplin) toczyły się dyskusje dotyczące koncepcji państw narodowych, statusu obywatela w UE, migracji, przemocy. Tło wystąpień było bowiem dobrze znane, a argumenty akademickie – polityczne. Główne wątki dyskusji to wojna w Iraku, polityka proamerykańska Polski, dyskryminacja, homofobia, stereotypy, które towarzyszą pracownikom socjalnym, przemoc wobec kobiet w okresie konfliktów zbrojnych. Właśnie o gwałtach popełnianych w trakcie operacji militarnych, a także w więzieniach mówiła na sesji plenarnej Ayse Gul Alttinay z Uniwersytetu Sabanci, która analizowała konflikt między państwem tureckim i walczącymi o autonomię Kurdami. Gul Alttinay interesowała zwłaszcza kwestia udziału kobiet w konstytuowaniu kultury militaryzmu. Kult bohatera ginącego w walce oraz duma z tego, iż syn/mąż/ojciec walczą z „wrogami” stanowią w jej opinii fundament dla operacji militarnych, a także dla przemocy wobec kobiet.

Oprócz wielokulturowości przydatne okazało się również pojęcie krzyżowania się różnych kategorii społecznych (intersectionality), kluczowe dla tych, którzy chcą określić relacje władzy i wielorakie procedury wykluczenia w życiu społecznym. Choć początkowo kwestia krzyżowania się różnych kategorii dotyczyła głównie przynależności etnicznej i klasy społecznej (sam termin został zapożyczony z Czarnego feminizmu), wkrótce feministyczne badania nad poszczególnymi grupami społecznymi rozszerzyły zakres podejmowanych problemów o seksualność, niepełnosprawność, wiek, wyznanie, wykształcenie. Feministycznie zorientowani badacze zakładają, iż te kategorie nie mogą być rozpatrywane osobno, a każda z nich determinuje pozycję danej osoby w społeczeństwie.

Niewątpliwie ton rozmów oraz ich kierunek narzuciły dwie profesorki – Braidotti oraz Butler. Pierwsza wygłosiła wykład poświęcony post-świeckiej etyce feministycznej, opowiadając się za etyką afirmacji, która sięgałaby poza antropocentryzm, z czym wiąże się oczywiście nowa koncepcja podmiotu, osadzona w pismach Gillesa Deleuza (chodzi zwłaszcza o jego krytykę psychoanalizy). Wykład ten wpisuje się w szerszy, nomadyczny koncept samej Braidotti, która występuje przeciwko uniwersalnej moralności, w zamian proponując etykę nomadyczną, w której centralną kategorią jest Życie.

Butler natomiast zajmowały homofobiczne reprezentacje społeczno-polityczne. Analizowała wymowę pornograficzno-sadystycznych przedstawień, które miały miejsce w więzieniu Abu Ghraib, wskazując w jaki sposób tortury odzwierciedlają homofobiczny aspekt kultury Stanów Zjednoczonych. Śledziła, jakie argumenty towarzyszą publicznej debacie dotyczącej małżeństw osób homoseksualnych i możliwości przyznania tym parom praw do adopcji dzieci. W związku z tym wykładem rozgorzała dyskusja, która, gdyby nie napięty program, mogłaby się toczyć całe popołudnie, jednak brak czasu i chyba także złożoność poruszanych kwestii sprawiły, że Butler pozostawiła bez odpowiedzi pytanie Braidotti o to, jakie znaczenie dla tego, co zobaczył cały świat na zdjęciach z irackiego więzienia ma fakt, że w armii amerykańskiej służą głównie osoby z najmniej zamożnych grup społecznych i wielu Afro-Amerykanów.

Jednak o atrakcyjności tej konferencji decydowały nie tylko perfekcyjne pod względem retorycznym wykłady. Ważnym uzupełnieniem konferencyjnych debat było 12 symultanicznych spotkań, na których słuchano i dyskutowano nad referatami z różnych zakątków nie tylko Europy. Sto stron abstraktów, trzy programy i mapa pozwalały zorientować się w tematyce każdego wystąpienia i odpowiednio wcześniej podjąć decyzję, kogo i o której chce się posłuchać, a potem wystarczyło już tylko znaleźć budynek i odpowiednią salę.

Spotkania, które odbywały się jednocześnie, podzielono na grupy tematyczne, w których praca rozpoczynała się od kilkunastominutowego wprowadzenia w dane zagadnienie. W cyklu poświęconym technologiom i nowym ruchom społecznym omawiano kwestie dotyczące Internetu, nowych technologii medycznych, cyborgizacji, a także mówiono o możliwościach, jakie dzięki nowym środkom komunikacji stają otworem przed ruchem feministycznym. Blok zatytułowany Nowi Europejczycy: Tożsamość, migracja i mobilność zdominowały analizy prawa migracyjnego, emigracji zarobkowej głównie w obrębie UE, ale także kwestie ruchu kobiet w bloku postkomunistycznym i praktyk dyskryminujących kobiety-emigrantki. Siedem sekcji poświęcono studiom nad problematyką mężczyzn w perspektywie obywatelstwa europejskiego, co w pewien sposób odzwierciedla też zwrot studiów genderowych w stronę badania takich kategorii jak męskość, heteronormatywność i zmian, jakie w ich obrębie zachodzą. Osobny blok tematyczny poświęcony został roli religii w wielokulturowym społeczeństwie obywatelskim i poświęcony był głównie krytycznym analizom stanowiska Kościoła katolickiego wobec praw kobiet, co jest o tyle znamienne, iż referujące je osoby odnosiły się do polskiej sytuacji, podczas gdy to właśnie w Polsce nie odbyła się debata o teologii feministycznej.

Aż czternaście spotkań poświęcono omawianiu sposobu, w jaki krzyżują się różne kategorie społeczne, takie jak płeć, przynależność etniczna, konfesja, klasa społeczna, seksualność, wiek. Interesujące wydawały się dla tych rozważań zwłaszcza tożsamości hybrydyczne, liminalne, graniczne. W cyklu wystąpień poświęconych zmieniającym się metodologiom i feministycznej działalności naukowej pojawiały się głosy, w których krytycznie oceniano aprioryczne założenia leżące u podstaw feministycznych badań, a także zwracano uwagę na to, iż w innym kontekście społeczno-kulturowym feministyczne teorie funkcjonują w odmienny sposób, co powinno znaleźć odzwierciedlenie także w krytycznych opracowaniach. W ramach tych spotkań prezentowano projekty dotyczące feministycznej pedagogiki, a także prezentowano sposób, w jaki powstają bazy danych o twórczości kobiet1).

Podczas spotkań zatytułowanych W stronę obywatelstwa europejskiego? Różnorodność i współudział rozważano m.in. w jakim stopniu wstąpienie nowych krajów do UE może przyczynić się do polepszenia statusu osób dotychczas w tych państwach dyskryminowanych, analizowano zmiany, jakie zachodzą w krajach UE, podkreślając zwłaszcza aspekt przekształceń języka prawno-politycznego, w którym coraz częściej słowo ‘równość’ zastępowane jest przez słowo – ‘różnorodność’. Omawiano także problemy migracji i związane z nią kwestie prostytucji, uregulowań prawnych związanych z opieką medyczną oraz ekonomicznego statusu kobiet.

Kolejne sekcje obradowały nad problematyką dotyczącą kultury i obywatelstwa, uczestnicy zastanawiali się, w jaki sposób życie publiczne i społeczne dostępne jest dla kobiet, w jaki sposób uzależnione jest od ich orientacji seksualnej czy posiadania dzieci. Ważny aspekt tej debaty stanowiła też pozycja, jaką wyznacza się kulturom migracyjnym, wraz z najgłośniejszą sprawą, jaką stał się zakaz noszenia chust przez muzułmanki we Francji.

Osobny blok tematyczny stanowiły kwestie związane z wiedzą na temat dyskryminacji w środowiskach nauczycieli, także akademickich. Problematyka tych sekcji koncentrowała się wokół możliwości, jakie stoją przed kobietami, które chcą zdobywać wykształcenie, np. zostać inżynierami czy studiować nauki przyrodnicze. Ważny aspekt prezentacji stanowiły też projekty, które nastawione są na zwiększenie uczestnictwa kobiet w życiu naukowym, dzięki którym można także zdiagnozować przyczyny problemów, jakie stają przed kobietami, zamierzającymi robić karierę naukową. Słowem kluczowym dla następnego panelu była ‘globalizacja’ oraz możliwość współpracy między organizacjami zajmującymi się podobnymi problemami społecznymi bez względu na ich lokalizację. W cyklu Reprezentacje obywatelstwa kobiet w dyskursie (media, kino, literatura i inne sztuki wizualne) skupiono się na wizerunkach kobiet w historii kina i literatury, analizowano ich potencjalną siłę oddziaływania, a także zmiany, jakie w reprezentacjach kobiecości zachodzą.
Oczywiście podział na grupy robocze oraz tematyczne był właściwie umowny, a interdyscyplinarność referentek i referentów sprawiała, że ich wystąpienia można było przypisać do kilku zagadnień. Dla tych, którzy migrowali między poszczególnymi sekcjami, każda z decyzji wiązała się z rezygnacją z uczestnictwa w innym spotkaniu. A jeśli dodać do tego, iż w trakcie tych popołudniowych sesji odbywały się także wystawy, spotkania z uczestnikami programów dla doktorantów, prezentacje wyższych uczelni, a także czytanie poezji to sprawa wyboru odpowiedniego miejsca dla siebie stanowiła dla wielu poważny problem, a ponieważ przerwy między kolejnymi sesjami trwały tylko 15 minut, wszędzie napotykało się na osoby, które jak najszybciej chciały się przemieścić do innej sali lub budynku.

Z perspektywy polskiej uczestniczki najbardziej interesujące wydawały mi się te spotkania, na których mówiono o Polsce i tematyzowano polską specyfikę. Konferencja w Łodzi pozwalała bowiem na to, by polskie problemy zajęły ważne miejsce w tej jednak zachodniocentrycznej dyscyplinie akademickiej, jaką są studia genderowe. To, iż o Polsce dyskutowano w Łodzi, a nie – dajmy na to – w Sztokholmie, spowodowało, że można było dyskutować o Polsce ponad stereotypowymi ujęciami. Prezentacje polskiej historii i tradycji, w której osadzony jest mit Matki Polki, a także kwestie związane ze statusem organizacji feministycznych i ich związku ze światem akademickim budziły żywe reakcje: z jednej strony dla, dajmy na to, osób ze Skandynawii niezrozumiałe (czy może lepiej – zbędne) okazywały się odwołania do stanowiska Watykanu, u innych uczestników niejednokrotnie pojawiały się refleksje, iż pamiętają podobne problemy w swoich krajach. Jak to ujęła Agnieszka Graff w poruszającej prezentacji o marcowych manifach – w Polsce dowiedzieliśmy się o Gender Trouble w tym samym czasie, kiedy dowiedzieliśmy się, że istnieje w ogóle coś takiego jak gender.

Wystąpienia o Polsce nie ograniczały się jednak do polskich referentek i referentów, ale także stanowiły istotny punkt np. w niemieckich badaniach, by przywołać chociażby dwie historiograficzne prace, pierwsza dotyczyła losów kobiet w Galicji w czasach monarchii habsburskiej, druga – pamiętników żon żołnierzy niemieckich, pisanych w formie listów do nieobecnego męża, w których znaleźć można zarówno ślady indoktrynacji, jak i odnaleźć opisy okrucieństwa aliantów i dokonywanych przez nich zbrodni, jak np. gwałty.

Oprócz całego zastępu polskich doktorantek i doktorantów na konferencji były obecne takie postaci, jak m.in. Izabela Desperak, Agnieszka Graff, Ewa Hyży, Ewa Kraskowska, Elżbieta Pakszys, Małgorzata Radkiewicz. Zabrakło natomiast w moim odczuciu tak mocno identyfikowanych z tym nurtem i rozpoznawalnych osób, jak chociażby Kinga Dunin, Sławomira Walczewska, Beata Kozak, Aleksandra Solik, Bożena Chołuj, Izabela Kowalczyk, Kazimiera Szczuka, Małgorzata Fuszara. Myślę o tych nieobecnych także ze względu na to, iż podczas przerwy na lunch główna organizatorka konferencji Elżbieta Oleksy zorganizowała spotkanie z Brigitte Degan z Komisji Europejskiej. W związku z tym, iż rok 2007 został ogłoszony Rokiem Równych Szans dla Wszystkich, delegatce zależało na nawiązaniu kontaktów z polskimi organizacjami feministycznymi, które dzięki tej współpracy mogłyby uzyskać środki finansowe na własne projekty2). Być może tamto spotkanie zapoczątkuje wymianę wiedzy i informacji między dość rozproszonymi organizacjami feministycznymi w Polsce.

Łódzka konferencja miała niewątpliwie anglosaski charakter, choć prawie wcale problem ten nie był tematyzowany. Koncepcje zarówno Braidotti, jak i Butler mocno osadzone są we francuskiej filozofii i psychoanalizie, choć ich interpretacje często idą dalej niż np. ustalenia Julii Krisetvej, Helene Cixous czy Luce Irigaray, a mówiąc dokładniej skierowane są niejednokrotnie w zupełnie inną stronę. Oczywiście zdaję sobie sprawę, iż organizatorkom i organizatorom nie chodziło o konfrontacje tych światów i sposobu ich recepcji (francuskie badaczki stały się przecież sławne głównie dzięki amerykańskim interpretacjom), jednak warto uświadomić sobie, iż europejską perspektywę oświetlamy bardzo często koncepcjami z innego kontynentu lub z dość wąsko ukierunkowanych badań nad sytuacją państw skandynawskich. Bez wątpienia jednak europejska konferencja zwrócona jest w stronę Stanów Zjednoczonych oraz wysp, często zaś pomija inne obszary. Wyznanie Butler, która upominała samą siebie podczas swojego wykładu, iż bardzo łatwo przychodzi jej zapomnieć, że dla wielu z osób obecnych na sali język angielski nie jest językiem rodzimym, wydaje się symptomatyczne, zwłaszcza, iż coraz głośniej mówi się o kolonialnych zapędach anglojęzycznego feminizmu.

Pozostaje mieć nadzieję, że organizowanie genderowych, międzynarodowych konferencji w Europie Środkowo-Wschodniej zmieni tę perspektywę, a z drugiej strony mieszkankom tych stron pozwoli zapoznać się z najnowszymi koncepcjami teoretycznymi, a także nawiązać współpracę z bardziej doświadczonymi naukowcami i działaczkami.

Konferencję Gender i obywatelstwo w wielokulturowym kontekście zorganizował Ośrodek Naukowo-Badawczy Problematyki Kobiet Uniwersytetu Łódzkiego [31 sierpnia – 3 września 2006 r.]. Europejskie konferencje genderowe odbywają się co trzy lata, a organizowane są przez Association of Institutions for Feminist Education and Research in Europe (AQIFE). Poprzednie konferencje odbyły się w: Aalborg (1991), Graz (1994), Combra (1997), Bologna (2000) i w Lund (2003).

Przypisy