Gender i kacet

Alicja Podbielska*)

STRESZCZENIE. Dlaczego w badaniach nad Zagładą, na którą skazani zostali wszyscy Żydzi z powodu „rasy”, a bez względu na płeć, wiek czy pozycję społeczną, mielibyśmy w szczególny sposób koncentrować się na sytuacji kobiet lub roli, jaką w czasie wojny odgrywały kulturowe różnice między płciami? Analizowanie Holokaustu z perspektywy studiów genderowych spotyka się z zarzutami o trywializację i banalizację tego wydarzenia przez próbę sprowadzenia go do jednego z przejawów seksizmu. A jednak, jak udowadniają feministyczne badaczki, płeć była jednym z czynników w gradacji wykluczenia i opresji w czasie Shoah. Jak również orientacja seksualna oraz wiek, uroda czy klasa społeczna.
Podjęcie tematyki związanej z ciałem i seksualnością kłóci się jednak ze sztywnymi konwencjami, w jakie ujęta jest polska literatura fabularna i dokumentacyjna dotycząca wojny i obozów koncentracyjnych. Martyrologiczne tabu zostało przełamane przez niewielu autorów: piszącego o kacetowym homoseksualizmie i domach publicznych Stanisława Grzesiuka, opisującą specyficzne kobiece doświadczenia Zofię Posmysz i afirmującego obozową erotykę „skandalistę” Mariana Pankowskiego.

SŁOWA KLUCZOWE: Zofia Posmysz, Stanisław Grzesiuk, Marian Pankowski, obozy koncentracyjne, Auschwitz, gender, homoseksualizm, puff

Literatura dotycząca II wojny światowej – walki zbrojnej, okupacji, obozów koncentracyjnych, Zagłady – funkcjonuje w polskiej kulturze na specjalnych zasadach. Ze względu na swoją wyjątkową tematykę zarówno fikcja jak i wspomnienia podlegały licznym tabu i zostały ukształtowane w ramach określonych, powszechnie obowiązujących konwencji pisania i mówienia o wojnie. Maria Janion wyróżniła wśród nich dwa podstawowe schematy: formę westernową oraz martyrologiczną, wywodzącą się z mesjanistycznego paradygmatu romantycznego. Literatura „kacetowa” oraz dotycząca Holokaustu należy do drugiego z tych nurtów, jest projektowana i odczytywana przez pryzmat bohatersko-ofiarniczy, częściowo zsakralizowany.

Takie ujęcie tematu wykluczało dostrzeżenie i przyznanie znaczenia tematyce związanej z cielesnością i seksualnością – zarówno przez samych piszących, jak i przez ich interpretatorów. Jak zauważa Bożena Karwowska (2006):

Oceny moralno-etycznej życia obozowego dokonywano przy pomocy abstrakcyjnych kategorii „zewnętrznych”, posługiwano się przy tym charakterystyczną dla zachodniej kultury patriarchalnej binarnością opozycji, zdecydowanym przeciwstawieniem „wysokiego” i „niskiego” oraz „moralnego” i „niemoralnego”. Tematami „uprawnionymi”, posiadającymi społeczną legitymizację były więc przede wszystkim przeżycia duchowe i religijne, tęsknota za rodziną, uczucia patriotyczne. Wykluczano zaś kojarzone kulturowo z kobiecością codzienność i cielesność. I choć obok rozważań nad problemem teodycei czy kondycją człowieka musiały pojawiać się tematy ściśle splecione z egzystencją czysto biologiczną, takie jak głód, zimno czy ból, to jednak istniały również takie, które w żaden sposób nie mogły zmieścić się w ramach patriotyczno-martyrologicznego decorum. Przemilczenia dotyczyły faktów uznanych za niechlubne lub wstydliwe, mało poważne, nie nadające się do postawienia na narodowym cokole. Opis doświadczenia krańcowego został zubożony o takie aspekty, jak aktywność seksualna w obozie, w tym homoseksualizm oraz przemoc seksualna i prostytucja, czy też doświadczenia specyficznie kobiece, jak menstruacja czy ciążą.

Poruszane problemy i sposób ich ujęcia były jednocześnie podstawą wartościowania literatury i wyznacznikiem jej pozycji w narodowym kanonie. Inga Iwasiów wyróżnia w historii powojennej literatury polskiej znajdującą się w centrum „stronę Herlinga” oraz umieszczoną na marginesie „stronę Pankowskiego”. Jest to system dwójkowy, w którym na szczycie hierarchii znajdują się

Anna Nasiłowska pisząc o konwencjach obowiązujących w literaturze o Holokauście przywołuje pojęcie dyskursu w rozumieniu ukształtowanym przez Michela Foucault’a:

Gender studies a Holocaust studies

Chyba właśnie opisana powyżej zasada rozłączności, którą można w tym wypadku przynajmniej częściowo sprowadzić do rozdziału sfer sacrum i profanum, jest powodem silnego oporu niektórych badaczy oraz ocalonych wobec prób analizowania Holokaustu z perspektywy właściwej dla badań nad płcią kulturową. Zarzuty wysuwane pod adresem takich dociekań to przede wszystkim oskarżenie o próbę uczynienia Holokaustu czymś drugorzędnym wobec feminizmu oraz trywializację i banalizację jego znaczenia przez sprowadzenie do jednego z przejawów seksizmu. Obawy budzi również dokonywanie jakichkolwiek rozróżnień między ofiarami, mogące rzekomo prowadzić do burzących solidarność porównań i odwracać uwagę od rzeczywistych sprawców cierpienia wszystkich Żydów. Pojawiają się pytania, dlaczego przy rozważaniu Zagłady, na którą skazani zostali wszyscy Żydzi z powodu „rasy”, a bez względu na płeć, wiek, czy pozycję społeczną, miano by w szczególny sposób koncentrować się na sytuacji kobiet lub roli, jaką w czasie wojny odgrywały kulturowe różnice między płciami. Wskazywanie na inne obszary wykluczeń oprócz najbardziej śmiertelnego – wykluczenia Żydów jako „podludzi” z „niesemickiej” wspólnoty – bywa uważane za relatywizację Holokaustu, rozmywanie wyjątkowości statusu Shoah. (Zob. Stöcker, 2005)

A jednak, jak udowadniają feministyczne badaczki, płeć była jednym z czynników w gradacji wykluczenia i opresji w czasie Zagłady (Zob. Ofer, Weitzman, 1995) Jak również orientacja seksualna oraz wiek, uroda czy klasa społeczna. Zarówno mieszkańcy gett, jak i więźniowie obozów koncentracyjnych stanowili w istocie społeczności bardzo mocno zhierarchizowane, a płeć mogła być w nich zarówno wyznacznikiem jak i symbolicznym wyrazem zajmowanej pozycji. Jak podkreśla Inga Iwasiów:

Pierwsza konferencja poświęcona analizie Holokaustu z perspektywy kobiet odbyła się w 1983 roku w Nowym Jorku. Feministyczne badaczki skrytykowały tradycyjne podejście metodologiczne „holokaustowego establishmentu” jako ignorujące specyficzną sytuację kobiet i negujące ich doświadczenia, poprzez uznawanie doświadczeń mężczyzn za uniwersalne. Feministycznie zorientowane Holocaust studies dążą do wzbogacenia i zniuansowania naszej wiedzy poprzez zwrócenie uwagi na zapomnianą lub pomijaną obecność kobiet (zarówno po stronie ofiar, jak i sprawczyń). Unikalne doświadczenia kobiet uzupełniają obraz, który obecnie musimy traktować jako niepełny. Należy przy tym pamiętać o niebezpieczeństwie ponownego zmarginalizowania doświadczenia kobiet poprzez sprowadzanie jego specyfiki do kwestii związanych z macierzyństwem czy seksualnością. Byłoby to paradoksalne powtórzenie „męskiego” punktu widzenia i przywrócenie męskiemu doświadczeniu rangi narracji dominującej. Cel, jaki stawiają sobie badaczki Holokaustu to, jak to często w feministycznej teorii bywa, przede wszystkim stawianie pytań. Wiele z kobiet, które przeżyły, wyraża przekonanie, że płeć nie miała wpływu na ich los. Jak podkreślają Dalia Ofer i Lenore J. Weitzman (1998):

Doświadczenia kobiet

W literaturze ujmującej zagadnienia Holokaustu z perspektywy kobiet (…) eksponowane są uczucia, emocje oraz obawy związane z własną cielesnością, która była często powodem zmartwień, strachu, wstydu, zażenowania i kwestionowania swojej kobiecości.(Stöcker, 2005: 447)

Opowieścią skoncentrowaną na kobiecym doświadczeniu w obozie koncentracyjnym jest twórczość Zofii Posmysz. I choć nakręcona na podstawie jej powieści Pasażerka Andrzeja Munka jest jednym z najbardziej znanych polskich filmów o obozach, wydaje się, że ta właśnie podejmowana przez nią tematyka nigdy nie znalazła się w centrum zainteresowania w powszechnym odbiorze jej twórczości.

We wspomnieniach Posmysz pojawia się kwestia utrzymywania przez więźniarki higieny osobistej w warunkach pozbawienia jakichkolwiek służących do tego celu środków. Podczas gdy dla autora Pięciu lat kacetu, Stanisława Grzesiuka, sprawdzanie czystości wśród więźniów jest kolejną formą szykan ze strony nazistów, Posmysz widzi w heroicznych próbach dokonywania mimo wszystko podstawowych zabiegów higienicznych manifestację siły psychicznej, godności i woli przetrwania. Ich porzucenie świadczy o poddaniu się, „zmuzułmanieniu”, a więc oczekiwaniu już tylko na śmierć:

Kobiety musiały się przy tym pogodzić z brakiem jakiejkolwiek intymności. Posmysz opisuje stopniowe obojętnienie na fakt nagości:

Pojawiają się też przeżycia związane z menstruacją, strach zarówno przed pojawieniem się okresu, jak i przed całkowitym jego zaniknięciem, poczucie dogłębnego poniżenia i upokorzenia:

Dla obserwującej przyjaciółkę narratorki jest to najbardziej wymowny obraz krańcowego upodlenia, w któremu poddane zostały więźniarki, sprowadzenia ich do roli roboczych zwierząt:

W Wakacjach nad Adriatykiem pojawia się wątek bezpłodności spowodowanej pobytem w obozie. Młoda przyjaciółka, z którą narratorka spędza urlop, przywodzi jej na myśl córkę, którą mogłaby mieć. Wspomnienie kłucia w pachwinach podczas pracy w wodzie w karnej kompanii powraca po latach na adriatyckiej plaży i w czasie wizyty u ginekologa. Ten bez ogródek proponuje pacjentce romans, jest przy tym wyraźnie podekscytowany jej obozowymi przeżyciami:

Kobieca trauma nie znajduje empatycznego słuchacza, a jego brak nie pozwala uporać się z tragedią, przeżywaną wciąż od nowa w milczeniu, w myślach i snach. Opowieść o przemocy seksualnej wobec kobiet w obozie może zaistnieć tylko w formie podniecającej anegdoty:

„Pseudopatriotyczne grymasy” i homoseksualizm

Tym, co, w twórczości Mariana Pankowskiego najbardziej radykalnie sprzeciwia się polskiej formie pisania o przeżyciach obozowych jest znaczenie przyznawane cielesności i seksualności. Po raz pierwszy w twórczości Pankowskiego temat obozu koncentracyjnego pojawił się w napisanym oktawą poemacie Auschwitz z debiutanckiego tomu poezji Pieśni pompejańskie (1946). Nic z jego patosu nie pozostało w opublikowanym w 1968 roku dramacie Teatrowanie nad świętym barszczem. Utwór ten dotyczy w dużej mierze funkcjonowania pamięci o Auschwitz w powojennej rzeczywistości. Pankowski w groteskowej karykaturze ukazuje środowisko obozowych „kombatantów”, z Prezesem w „elegancko zaprasowanym pasiaku” na czele. Jest krytyczny zarówno wobec wykorzystywania pamięci do celów politycznych, do prowadzenia antyniemieckiej propagandy, jak i wobec samych byłych współwięźniów. Przyjęli oni wyznaczone im przez państwowe instytucje role - w przenośni i dosłownie, na zamówienie „społeczeństwa” odgrywają bowiem scenki z kacetu na rocznicowych akademiach. Jednak nie wszystkie wspomnienia nadają się do pokazania na scenie:

Pankowski ośmiesza PRL-owską „politykę historyczną”, sprowadzając ją do absurdu, jak w pomyśle zbudowania miniatury obozu koncentracyjnego jako placu zabaw dla dzieci, czy w niecodziennym czynie społecznym:

Satyra Pankowskiego celuje w tych, którzy samowolnie mianowali się dysponentami jedynej obowiązującej wersji pamięci. Autor Rudolfa przeciwstawia jej historię obozowej miłości między Polakiem a niemieckim kapo. Ich związek jest również częścią wspomnień byłych więźniów, ale musi zostać z nich wyparty, gdyż nie pasuje do oficjalnej, czarno-białej wersji wydarzeń. Na tle karykaturalnego środowiska kombatantów to właśnie W.3 i Kapo są jedynymi autentycznymi postaciami:

Bohaterów dzieli narodowość, wykształcenie, wiek, kultura, doświadczenie. To miłość „spoza tradycji”. Według słów Mariana Pankowskiego również literackiej. Choć przedstawiony w dramacie związek może przypominać model genetowski, Pankowski podkreśla, że transgresyjność w kulturze zachodniej nadeszła później. Pierwotnym doświadczeniem i źródłem inspiracji było to, co widział podczas pobytu w obozie:

Role genderowe w tym związku rozkładają się podobnie jak w relacjach opisanych przez Grzesiuka. Młody Polak pełni funkcję „kuchareczki”, smaży placki kartoflane, przygotowuje przyjęcie imieninowe. Hans chwali się swoim „Dżiszu” przed innymi kapo, udziela ojcowskich porad na temat techniki bicia w twarz, zapewnia ochronę, poklepuje po pośladkach i karmi zdobyczną czekoladą. Razem snują marzenia o Brazylii, gdzie kapo miałby być kapitanem statku a Polak jego „nieodłącznym młodym zastępcą”.

W rozmowie z Krystyną Rutą-Rutkowską Pankowski podkreślił, że jest to przykład zaczerpnięty z jego własnego doświadczenia, z obserwacji codziennego życia w obozie. Podobnie jak Grzesiuk, pisarz przyznaje, że w obozie dokuczała mu samotność seksualna:

Zmierzeniem się ze stereotypami obozowej literatury jest również dokumentacyjno-kreacyjny tekst Z Auschwitzu do Belsen (2000), opatrzony prowokacyjnym podtytułem Przygody. Narracją rządzi w nim zasada nie-uwznioślania. Pankowski podkreśla, że w obozie toczyło się również życie – „ludzkie, ludzkie”, a nie tylko bycie-przeciw-śmierci. Jego nieodłączną częścią była fizyczność, bachtinowski „dół cielesny”, którego dowartościowanie łączy się u Pankowskiego z pochwałą autentyczności i indywidualizmu. Seksualność jest tu ekspresją niezbywalnej podmiotowości jednostki. Taką manifestację stanowi zarówno niezwykły, poetycki opis aktu onanizmu w Z Auschwitzu do Belsen, brawurowa scena seksu z esesmanką w opowiadaniu Moja SS Rottenführer Johanna, jak i związek więźnia i kapo w Teatrowaniu nad świętym barszczem.

W obozie koncentracyjnym, gdzie różnica genderowa między kobietami a mężczyznami zostaje zniwelowana, ich ciała stają się terytorium tych samych manipulacji kulturowych i politycznych. Ciało to często jedyna prywatna przestrzeń, jaka pozostaje więźniowi, a i ono zostaje zredukowane do roli przedmiotu. W tej sytuacji „(…) seksualność zniewolonych staje się ich jedyną fizyczną i biologiczną ekspresją inności.” (H. J. Spillers, cyt. za: Karwowska, ibidem: 76)

„Zabawa szwuli”

„W książkach o życiu w obozie nikt dotychczas nie napisał tak gorzkiej prawdy.” – zapowiada we wstępie do swoich wydanych w 1958 roku wspomnień Pięć lat kacetu Stanisław Grzesiuk, były więzień Dachau i Mauthausen-Gusen. (1995: 7). Bezkompromisowość, otwartość i szczerość charakteryzującą tę relację Bożena Karwowska przypisuje faktowi, że jest to przekaz pochodzący w dużej części spoza systemu wartości „elity intelektualnej”.

Grzesiuk nie przykłada do sytuacji obozu nadrzędnych zasad moralnych, nie stara się jej zrozumieć ani oswoić. Za podstawowy przedmiot jego opisu Bożena Karwowska uznaje nie obóz jako przeżycie egzystencjalne czy instytucję totalną, ale samego więźnia, podmiot, autora wspomnień i jego doświadczenie cielesne przede wszystkim. „W opowieści tekstem jest ciało, ono komunikuje, co się dzieje z człowiekiem, mówi więcej niż słowa.” (Karwowska, ibidem: 75) Narrację Grzesiuka charakteryzuje zwiększona świadomość ciała (nieustanne zabiegi w celu zapewnienia mu dobrostanu: zdobywanie jedzenia, unikanie ciężkiej pracy i bicia) oraz odczucie jego fragmentaryzacji, oddzielności poszczególnych jego części. Grzesiuk szczegółowo opisuje fizjologiczne reakcje własnego organizmu. Opowiada również o arkuszach ludzkiej skóry odnalezionych wśród rzeczy jednego z kapów i z dumą pisze o wykonanej z ludzkiej kości bransoletce z obozowym numerem, na którą mógł sobie pozwolić jako „dobrze ustawiony” więzień.

Język, którego medium stanowi ciało” umożliwia wyjście poza „konieczne w patriarchalnej kulturze wartościowanie, ocenę, spychanie na margines lub skazywanie na słowny niebyt – jak w przypadku zagadnienia homoseksualizmu. (Karwowska, ibidem: 74, 80)

Innym, nigdzie przez nikogo nigdy nie podejmowanym problemem obozowym jest współżycie seksualne mężczyzn. Zagadnienie to istniało we wszystkich obozach koncentracyjnych i obozach jeńców wojennych. Pederastia w obozach męskich istniała wszędzie, tak jak wszędzie w obozach kobiecych istniało współżycie seksualne wśród kobiet. Temat ten jest dyskretnie przemilczany w książkach i artykułach w prasie, a jeśli ktoś coś szepnie, to tylko w związku z jakimś człowiekiem, że podobno on… albo że ten, to… z tym. A przecież te rzeczy istniały od początku. (Grzesiuk, 1995: 375)

Obdarzony samorodnym talentem literackim autor silnie utożsamiał się środowiskiem robotniczym warszawskiego Czerniakowa, skąd pochodził. Był przyzwyczajony do funkcjonowania w ramach kultury mniejszościowej, alternatywnej, umiejscowionej na społecznym marginesie. Nieodłączną cechą tego środowiska było funkcjonowanie opisanego przez Eve Kosofsky Sedgwick „męskiego kontinuum homospołecznego”, regulującego stosunki między mężczyznami za pomocą gloryfikacji aseksualnej męskiej przyjaźni i łączącej się z nią homofobii. Również kolejne etapy pobytu Grzesiuka w obozie wyznaczały relacje ze współwięźniami, oparte na przyjaźni lub współpracy i wymianie usług, których charakter regulował niepisany kodeks koleżeński. Mimo to, jednoznacznie pejoratywne oceny obozowych relacji homoseksualnych są u Grzesiuka rzadkością. Nie potępia on tych, którzy chcieli w ten sposób poprawić swoją sytuację, zdecydowanie negatywnie wypowiada się jedynie o tych, którzy wykorzystywali swoją przewagę nad słabszymi.

Bożena Karwowska zauważa, że podejście Grzesiuka do homoseksualizmu w obozie jest ukształtowane w dużym stopniu przez patriarchalne przekonanie o naturalności potrzeb seksualnych mężczyzn. Zasadniczym warunkiem ich zaistnienia jest przy tym „wyżarcie” – na tyle wysoka pozycja w obozowej hierarchii, by nie tylko gwarantowała więźniowi dobre warunki życiowe, ale pozostawiała również pewną nadwyżkę, którą można wykorzystać w celu podporządkowania sobie innych. Zjawisko homoseksualizmu dotyczyło więc więźniów uprzywilejowanych, na posiadanie swojego „chłopca” trzeba było móc sobie pozwolić. Był to również jeden z wyznaczników obozowego statusu.

Opisywani przez Grzesiuka homoseksualiści dzielą się na „panów” i „panie”:

Podział ten pokrywa się z patriarchalnym przyporządkowaniem kobietom i mężczyznom określonych ról:

Zdarzały się też wyjątki od tej reguły:

Generalnie jednak obozowe związki homoseksualne odtwarzały patriarchalny schemat. Umieszczeni w obozie więźniowie byli pozbawieni swoich wcześniejszych, tradycyjnych ról, które wyznaczały ich miejsce w hierarchii społecznej i jako takie były kategorią porządkującą świat. Równie ważne znaczenie dla patriarchalnych stosunków między mężczyznami miało posiadanie i wymiana kobiet. W wyłącznie męskiej społeczności (…) homoseksualne relacje mogły tworzyć system zastępczy, pozwalający na odtworzenie w warunkach obozowych systemu władzy, przewagi i dominacji właściwego dla relacji między płciami. (Karwowska, ibidem: 77)

Bożena Karwowska zwraca uwagę, że Grzesiuk nie postrzegał opisywanych współwięźniów poprzez ich tożsamość homoseksualną, jako homoseksualistów, ale

traktował relacje seksualne jako przedłużenie heteroseksualizm, będącego systemem społecznym przyporządkowującym role genderowe zgodnie z zasadami relacji zależności i przewagi. (Karwowska, ibidem: 75)

Choć obozowe związki homoseksualne oparte były na relacji nierówności i podporządkowania, a nierzadko również przemocy, był to jednak odmienny model, niż ten znany z więzień i łagrów. Nie zdarzały się gwałty homoseksualne, nie był to sposób „degradowania” współwięźniów. Relacje opisywane przez Grzesiuka przypominają raczej znany z antycznej Grecji model patronatu dojrzałego mężczyzny nad młodym chłopcem. Homoseksualizm jest więc elementem systemu patriarchalnej hierarchiczności.

Powody, które według Grzesiuka skłaniały młodych mężczyzn do wchodzenia w relacje homoseksualne to niekiedy głód, ale w większości chęć życia w warunkach „luksusowych” jak na obozowe realia, a czasami po prostu ciekawość.

Wspomina też o istnieniu zjawiska obozowej prostytutki męskiej, bez stałego „opiekuna”, pobierającej opłatę w żywności lub papierosach. Dostrzega również związki uczuciowe między więźniami, choć opisuje je w konwencji, którą można uznać za farsową:

Choć Grzesiuk zaznacza, że cieszył go fakt, iż z powodu przeciętnej urody nigdy nie był obiektem zainteresowania „panów”, a sam starał się też, by nikt go o homoseksualizm nie posądzał, zdobywa się na bardzo szczere i osobiste wyznanie:

Autor Pięciu lat kacetu opisuje również obozową subkulturę homoseksualistów, z nieodłącznym elementem drag:

Zwraca uwagę również język, jakim Grzesiuk opisuje zjawisko obozowego homoseksualizmu. Oprócz wyrażeń właściwych dla lagersprachy („synek”, „szwul”, „szwung”) pojawiają się też liczne określenia w cudzysłowie („pan”, „pani”, „panienka”, „chłopczyk”).

Puff

O wiele wyraźniej ograniczenia patriarchalnej świadomości przejawiają się we fragmentach relacji Grzesiuka poświęconych funkcjonowaniu obozowego domu publicznego, tzw. puffu. Puffy były elementem systemu motywacyjnego dla więźniów, popularnie określanego słowami Frauen, Fressen, Freiheit (kobiety, żarcie, wolność)1). Założono je w kilku męskich obozach koncentracyjnych, w tym w Auschwitz I, gdzie pracowały więźniarki z Birkenau. Większość z niewielu istniejących relacji o puffach pochodzi od mężczyzn, nieliczne od kobiet-więźniarek. Historyczkom w zachodniej Europie udało się przeprowadzić wywiady z kilkoma byłymi pracowniczkami domów publicznych. Mówiły one o upokorzeniu, bólu, bezsilności, rozpaczy. Zazwyczaj jednak „(…) mówi się o nich – bez nich. Różnie (…) Ironicznie, z dystansem, z pogardą, z potępieniem, lekceważąco.” (Weseli, 2008: 73)

Agnieszka Weseli charakteryzuje sposób mówienia byłych więźniów o funkcjonowaniu obozowego domu publicznego jako pozwalający na ustawienie się na właściwej pozycji, odpowiadającej martyrologiczno-patriotycznej legendzie: „my, Polacy-polityczni, przeciwko zepsutym Niemcom i ich podopiecznym z burdelu.” (ibidem) Również Grzesiuk podkreśla, że z początku Polacy bojkotowali puff. Zaznacza też, że sam z niego nie korzystał. Pisze jednak również o takich, którzy do niego chodzili. Opisuje podekscytowanie wszystkich więźniów:

Podobnie jak w przypadku opisu innych aspektów życia w obozie, pisząc o puffie Grzesiuk unika moralnego wartościowania. Negatywnie ocenia jedynie uczęszczających do niego żonatych więźniów.

O pracowniczkach puffu wyraża się neutralnie, a niekiedy nawet z sympatią. Wspomina o takich, które rozdawały chleb więźniom. Pozytywnie ocenia jednak tylko te, które „nie udawały ofiar”. Nie uznaje ich bowiem za ofiary systemu pracy przymusowej, ani seksualnej agresji. Przeciwnie, ocenia ich sytuację jako bardzo dobrą, pisząc o warunkach mieszkaniowych, cywilnych ubraniach, specjalnym wyżywieniu, podarunkach od „absztyfikantów”. Postrzega je jako ochotniczki, zawodowe prostytutki wykonujące po prostu swoją pracę.

O puffie Grzesiuk pisze z ironią („przybytek miłości”), ale postrzega jego istnienie raczej jako coś naturalnego. Przytacza „humorystyczne” historie związane z jego funkcjonowaniem, jak ta gdy blokowy wyznaczył do puffu młodego chłopaka będącego na czyimś „utrzymaniu”. Puff jest dla niego kolejnym obok „zabaw szwuli” elementem obozowego folkloru:

Grzesiuk nie postrzega więc obozowego domu publicznego w kategoriach przemocy wymierzonej przeciw kobietom. Sam jednak szczery opis instytucji puffu wyróżnia jego relację na tle innych powstałych w Polsce, gdzie:

Szara strefa

Inga Iwasiów wskazuje na świadomość istnienia w obozach koncentracyjnych więzi erotycznych, w tym szczególnie związków lesbijskich, jako na jedno ze ścisłych tabu naszej kultury. Przekracza je Zofia Posmysz, była więźniarka Auschwitz, w powieści Wakacje nad Adriatykiem (1970). Rama kompozycyjna ukazuje narratorkę podczas spędzanych razem z mężem tytułowych wakacji. Mimo szczęśliwego małżeństwa, relacja z mężczyzną znajduje się na bardzo dalekim planie, całość emocji kobiety skupia się w przeszłości, „tam”, w obozowych związkach i zależnościach. W retrospekcjach powracają żyjące w homoseksualnym związku blokowa i jej zastępczyni. Narratorka przypadkowo poznaje ich pilnie strzeżoną przed SS tajemnicę:

Berta i Leo, podobnie jak homoseksualiści opisywani przez Grzesiuka, odtwarzają tradycyjny podział ról genderowych, dzielą między siebie role mężczyzny i kobiety, męża i żony. Berta zajmuje się „domem”: wiesza w izbie różowe firanki, przygotowuje posiłki, czeka na powracającą z „pracy” na terenie obozu Leo.

Choć relacja ta również wiąże się z pozycją w obozowej hierarchii, wydaje się, że chodzi w niej nie tyle o zaznaczenie swojego statusu i przewagi wobec innych więźniarek, co o stworzenie pewnej namiastki domu, rodziny, ciepła. Ponowne uporządkowanie świata dokonuje się nie poprzez przywrócenie relacji władzy i podległości, ale przez próbę zbudowania stosunku emocjonalnego.

Kontrapunktem dla tego związku jest relacja narratorki i więźniarki nazywanej przez nią Ptaszką. „Wtajemniczone” więźniarki uważają je za kochanki, czemu narratorka nie zaprzecza, umiejętnie czerpiąc korzyści z solidarności, jaka istnieje między tą szczególną obozową wspólnotą:

Niespodziewanie dla siebie samej narratorka odkrywa w sobie jakieś powinowactwo z „nimi”. To, co odkryła, nie budzi w niej odrazy; raczej zrozumienie, mimo, że nie mówi o tym przyjaciółce:

Posmysz nie przeciwstawia sobie tych dwóch relacji jako „niemoralnej” i „moralnej”, lub wyrachowanej i altruistycznej. Ukazuje raczej subtelną analogię między nimi, jaką jest emocjonalny związek z drugim człowiekiem, zdobycie się na uczucia i troskę. W powieści nie ma bowiem manichejskiego podziału na złe Niemki - więźniarki funkcyjne, współpracujące z nazistami i szlachetne Polki – więźniarki polityczne. Brutalna na codzień, okrutna dla „muzułmanek” Leo sama jest więźniarką polityczną, skazaną za działalność komunistyczną; pokazana zostaje również w chwili załamania, przypływu „ludzkich uczuć”. Wszystkie opisywane przez Posmysz kobiety mieszczą się w rzeczywistości nazwanej przez Primo Leviego „szarą strefą”, w „(…) materii opierającej się wszelkim próbom przypisania odpowiedzialności, w której splata się i ciągnie długi łańcuch spajający ofiarę z oprawcami.” (Agamben, 2008: 19)

Bibliografia podmiotowa

Bibliografia przedmiotowa

Przypisy